انسان تلاش مي‌کند در جهاني که از معنا تهي شده است براي زندگي خود معنايي به وجود بياورد و چون در اين کار ناکام مي‌ماند، از احساس بيگانگي رنج مي‌برد. (آلبر کامو)

به ياد دارم سالها قبل که شاهکار کامو را خواندم، به اين نتيجه رسيدم هر کسي با يک بيگانگي و رنجي دست و پنجه نرم مي‌کند. فارغ از درستي يا نادرستي اين فرضيه، و اينکه اساسا چقدر بين افراد مختلف تولرانس دارد، در بيشتر روزنوشت‌هاي دفترچه‌هايم به نوعي به اين مساله اشاره مي‌کردم، روزي نبود که به «رنج» آدمي فکر نکنم و اگر از دوستان نزديکم بوده باشيد، حتما به‌خاطر داريد که در جلسات هفتگي‌مان چقدر به اين موضوع اشاره مي‌کردم و با اساتيد مختلف در چالش بودم و مدام درگيري بحثي داشتيم.

روزها گذشت و زندگي، پيچ و خم‌هاي ديگري به من نشان داد. در اين پيچ و خم‌ها،  ديدگاهم به زندگي واقعي‌تر شد و همه چيز را با معيارهاي واقعي مي‌سنجيدم.

اينک اما، پس از سالها فراز و نشيب و قرار و بي‌قراري، کيلومترها دور از وطن، اگر چه همه چيز خوب است و طبق انتظار پيش مي‌رود، اما روزي نيست که بدون فکر به هستي و آفرينش و رنج و بيگانگي، برايم شب شود.

اينها، بعد از خواندن مقاله «مردن در آفتاب و با آفتاب» به قلم جواد عاطفه، به ذهنم رسيد. بيگانه‌ي آلبر کامو به گمانم ارزش اين را دارد که يک واحد درسي در رشته‌ي فلسفه شود تا دانشجويان، اگزيستانسياليسم و نهيليسم واقعي را در عمق داستان تجربه کنند.
شايد اگر حوصله و فرصت کنم، يک سلسله نوشته‌هاي پراکنده‌اي که بعد از خروجم از ايران در همين موضوعات يادداشت‌ کرده‌ام را تايپ کنم و در اينجا منتشر کنم. اما باز فکر مي‌کنم که چه شود؟ که بيشتر ديده شوم؟

«مسلماً پناهگاه و مأمني براي روح هاي نا آرام وجود ندارد. آدم‌ها خود را به بستر سيال و روان زندگي سپرده و با اتفاق‌ها و حوادث همان‌طور که براي‌شان پيش مي‌آيد روبرو مي‌شوند و به دنبال عوض کردن چيزي نيستند و اتفاق‌ها درست مانند «توپي که از هر طرف به دروازه فرستاده مي‌شود»، به زندگي آن‌ها وارد شده و زندگي سرد و بي روح و يخ‌زده در عين آفتاب و گرماي بي امان را تحت الشعاع قرار مي‌دهد.»*
* از متن مقاله

١- نوشته‌ي قابل تامل سعيد حنايي کاشاني، از معدود نوشته‌هايي بود که ساعتها فکر مرا مشغول کرد. به‌خصوص اينکه بعد از اتفاقات عجيب و غريب اين روزها و بي حساب و کتابي دنيا (که مثلا در عرض چند دقيقه چند ده هزار نفر از مردم يکي از فقيرترين کشورهاي دنيا مي‌ميرند) به ما تلنگري دوباره مي‌زند که اين همه دعوا براي چه؟ خانه‌اي روي آب؟‌ و اين جمله که کم‌کم بايد به آن ايمان بياوريم، اگرچه خوشايند نباشد: هيچ چيز در اين دنيا گارانتي نشده است.

٢- حميد مرا به بازي وبلاگي‌اش دعوت کرده، بهترين‌فيلم‌هايي که من ديدم همان‌هايي‌ست که در فيس‌بوکم نوشته‌ام:
داگويل، سينما پاراديزو، پيانيست، ماه تلخ، سفيد (کيشلوفسکي) و از سريال‌ها هم لاست و فيلم‌هاي ايراني هم هامون و پري.
البته اينها لزوما در دهه‌ي اخير ساخته نشده‌اند.

وب‌سايت وزين نيلوفر، که چند وقتي‌ست مطالبي بسيار ارزشمند از انديشمندان را منتشر مي‌کند، اخيرا گفتگويي با محمدرضا نيکفر با عنوان «جبهه مشترک سكولارها و پارسايان مذهبي» منتشر کرده، که توصيه مي‌کنم حتما آن را بخوانيد.

در اين گفتگو در ابتدا مصاحبه کننده «طرح يک نظريه‌ي بومي درباره‌ي سکولاريزاسيون» و سپس «نسبت مفهوم بومي با متافيزيک ايراني»  را مطرح مي‌کند، نيکفر اما، با همان قلم متمايزش از ديگر تحليل‌گران، کم‌کم بحث را به شادي و درد مي‌برد. او با مطرح کردن رده‌ي قصه‌پردازي‌هاي ناسيوناليستي، مي‌گويد: «بدبختي، موقعيتِ پايدارِ وجوديِ انساني است. تجربه‌ي بدبختي در همه‌جا يكسان است، چون در نهايت به تجربه‌ي درد باز مي‌گردد. تفاهم من با همه‌ي انسان‌ها ريشه دراين تجربه‌ي پايه‌اي دارد. پايه‌ي كار همدردي است، نه در معناي صرف اخلاقي، بلكه در تجربه‌ي مشترك افق درد، به‌عنوانِ وجه اصليِ بودنِ ما در جهان. جهان با دردآوردنِ ما اعلام حضور مي‌كند. از آن‌جايي كه من، درد، موقعيت‌هاي دردآور، حس مشترك درد و تفاهم بنيادي ناشي از همدردي را مبنا مي‌گيرم، به بومي‌گراييِ ناسيوناليستي در نمي‌غلطم و زادبوم خود را تافته‌ي جدابافته نمي‌دانم. شاديِ واقعي نيز انسان‌ها را به هم نزديك مي‌كند، منظورم آن شادي‌اي است كه با به درد آوردن ديگري حاصل نشده باشد. دو چيز در صداي انساني هست كه اساس پيوند همه‌ي زبان‌هاست: زاري و خنده. من به تفاهم برپايه‌ي اين تجربه‌ها فكر مي‌كنم و فكرم به زادبوم، فقط به معناي تبيين پديداري‌هاي موقعيتي انساني و جست‌وجوي امكان همدلي و تفاهم با ديگر انسان‌هاست»

نيکفر در ادامه با مطرح کردن چالش‌هاي مدرنيزاسيون در نزاع‌هاي بين مشروطه‌خواهان و مشروعه‌خواهان در يکصد سال قبل، به مقايسه سکولاريزم در آن زمان و زمان فعلي مي‌پردازد و با باز کردن مواردي همچون «الاهيات و سکولاريزم»، «مفهوم حقوقي سکولاريزم» و «غيرت ديني» سخنان خود را به تاريخ و اصالت آن مرتبط مي‌کند و مي‌گويد: «اصالت جايي است كه به تاريخ پشت نكنيم. به نظر من اشكال نوانديشان ديني در اين است كه اتكايشان را به پارسايي ديني و تاريخ آن نمي‌گذارند. پارسايي تنها تكيه‌گاه استوار براي شروع تاريخي تازه است. با پارسايي مي‌توان از امتيازوري دنيوي دستگاه شريعت انتقاد كرد. اين تنها راه درستِ دادنِ تعبيري ديني از سكولاريزاسيون است. البته اين كه پارسايي ارجي ندارد، تعجب‌برانگيز نيست. بي‌ارجي آن نشان‌دهنده دامنه‌ي تأثير امتيازهاست. وظيفه‌ي زنده كردن پارسايي ديني بر عهده‌ي سكولارهاست. اين هم از عجايب تاريخ است.»

امروز، دوم آذرماه 1388، قطار زندگي، بيست و ششمين ايستگاه را رد کرد و مرا وارد بيست و هفتمين سال زندگي‌ام کرد. بله، بايد اعتراف کنم مثل باد مي‌گذرد. زماني که 19 ساله بودم، هميشه تصورِ شدنِ يک آدم بيست و شش يا بيست و هفت‌ ساله، برايم تصوري دور و طولاني بود. اکنون در عين ناباوري دارم تجربه مي‌کنم که چه زود مي‌گذرد همه چيز. و چقدر، آدمي‌زاد، قابليت انعطاف‌پذيري و تغيير پذيري بالايي دارد.
راستش از سال گذشته که تصميم گرفتم در خارج از ايران ادامه‌ي تحصيل دهم، هميشه بودن در دانشگاه و بحث کردن با دانشجويان بين‌المللي را در ذهنم تصور مي‌کردم. من به اين جمله‌ي غربي‌ها که مي‌گويند: (You are what you think are) شديدا باور دارم. يعني به هر چه که مي‌انديشي همان هستي.
راستش، اگر از دوستان نزديکم بوده باشيد، حتما مي‌دانيد که شرايط کاري من در ايران خوب بود و درآمد خوبي هم داشتم. اما تصميم گرفتم با تقويت زبانم و ادامه‌ي تحصيل در فوق‌ليسانس و دکترا، به‌جاي الاف بودن در مدارس آن هم مدارس غيرانتفاعي، به تدريس در دانشگاه فکر کنم. ضمن اينکه، همانطور که حدس مي‌زدم، خارج از کشور به خودي خود نه خوب است نه بد. اما بالقوه، فضايي‌ست استثنايي براي کساني که تشنه‌ي تجربه‌هاي نو و ناب هستند.
من دوستان بين‌المللي زيادي پيدا کرده‌ام و از ساعتها بحث کردن با آنها لذت مي‌برم. شب‌ها، با همان حس هميشگي صبح مي‌شوند و روزها، بسان چشم‌ به هم‌ زدني، شب. در ابتداي بيست‌ و هفتمين سال عمرم، مايلم به تغيير فکر کنم. تغيير از کوچک‌ترين چيزها که باعث جلوگيري حرکت مي‌شوند و مرا ساکن مي‌کنند. تغييري که شروعش از «من» و پايانش هم به «من» ختم شود. چرا که باور دارم، اگر «من» تغيير کنم، همه‌ي جهان تغيير خواهند کرد.

شب‌ها در خيابان شهري که يک‌ هفته است به آنجا آمده‌ام، قدم مي‌زنم، موسيقي گوش مي‌کنم و زندگي جديد را تجربه مي‌کنم. من هم، بسان بسياري از جوانان، بالاخره کشور را ترک کردم.
يک هفته‌اي هست که تقريبا به طور کامل از اخبار دور هستم و مايل هم نيستم دوباره مثل قبل، خودم را غرق در سرطان خبر کنم.
هنوز ساعت مچي‌ام با ساعت ايران تنظيم است و براي حفظ تماس با دوستان و عزيزانم در کشور، دلم نيامده آن را تغيير دهم.
برايم کاملا قابل پيش بيني بود که «درون» و «بيرون» مرزها تنها رنگ‌ها عوض مي‌شود و هيچ انتظاري نمي‌توان داشت تا زماني که تغيير دغدغه‌ي ما نباشد... دست استادم را مي‌بوسم، که اولين و آخرين توصيه‌اش به من اين بود که در بيست و چهار ساعت، يک بار به «خودم» سر بزنم.

مصطفي ملکيان در ابتداي تازه ترين کتاب خود با عنوان مهر ماندگار مي‌نويسد:
شايد بتوان گفت که اخلاق زيستي يگانه راه عشق مدام يا مهرورزي جاودانه است، مهرورزيي که هم مهرورزي به خود است و هم مهرورزي به ديگران، و مهرورزيي که جاودانه است و گسست و انقطاع نميپذيرد. بدين قرار، اخلاقشناسي و کسب معرفت اخلاقي، در واقع، گام گريزناپذيري است که در راه مهرورزي فراگير و بي گسست برميداريم. يعني در راه رفع بزرگترين مشکل حيات بشري که همانا خودپرستي است. از طريق  تبديل آن به همه دوستي.

به گمانم حتما تاکنون نامه‌ي سرگشاده عبدالکريم سروش با عنوان جشن زوال استبداد ديني را خوانده‌ايد. دکتر سروش در اين نامه از هم‌اکنون «آه سحرخيزان» را به گردون رسيده مي‌داند و «آتش انتقام الهي» را برافروخته. بدين معنا که او بعد از دوازده سال هشدار تنگ‌نظري و استبداد حکومت ديني به زعم خود، اينک مژده به زوال اين استبداد ديني مي‌دهد، اما هيچ اشاره‌اي به دوره‌ي بعد از اين استبداد ديني نمي‌کند. حاکميت ظلم، به استناد سخن پيامبر اسلام، البته محکوم به زوال است، اما خوب است روشنفکران ديني خود را براي يکي از سخت‌ترين دوره‌هاي تاريخي، يعني گذار از استبداد تحت لواي دين، آماده کنند. سروش مي‌نويسد «دفتر ايام ورق خورده و بخت از نظام برگشته، آبرويش به يغما رفته است و طشت رسوائيس از بام تاريخ افتاده است. کشف عورت شده است.» اين منظره‌ي وحشتناک تاريخي، براي جامعه‌اي که سالهاست سرنوشتش با مذهب گره خورده‌، به نوعي تلخ و شيرين است... يعني عليرغم همه‌ي نويدهايي که داده مي‌شود، هيچ کس از دوره‌ي بعد از اين گذار تاريخي نمي‌داند. من گمان مي‌کنم روشنفکران ديني، نقش بسيار مهمي را در اين دوره‌ي گذار ايفا مي‌کنند. تاريخ اما، اين نقش را آشکارتر خواهد کرد.

موسيقي The day before the day . (حجم فايل: حدود دو مگابايت).
خواننده: Dido
متن ترانه به انگليسي:

خواندن اين نوشته ، لبخند تلخي را بر لبانم نشاند و دغدغه‌اي ديرينه را زنده کرد.
به نظرم در وصف اين «سراب» به زعم نويسنده، فارغ از نگاه ارزشي، تجربي يا اخلاقي بايد گفت که اين «اسلام»، که اينک به اينجا رسيده، خوب يا بد، زشت يا زيبا محصول سي سال سيستمي‌ست که با يدک کشيدن نام اسلام، بنا بود پرچم‌دار آن در دنياي مدرن باشد.
نتيجه‌ي منطقي اين سيستم، که معتقدم بخش تاثيرگذاري از آن خود مردم، خود ما هستيم، دقيقا همين است که نويسنده با نوشته‌اي تلخ اما تا حدي واقعي ترسيم کرده.
اما بدين‌ نقطه رسيدن اين قصه‌ي سي‌ساله، چه پروسه و يا پروژه‌اي بود که اينک، هر کس به زعم خود دينداري مي‌کند اما دينداري‌ها انقدر گوناگون شده و در مقابل يکديگر قرار گرفته و تجربه آن در بسياري مواقع، تجربه‌اي رنج آور است؟ علل زيادي را مي‌توان يافت اما بايد از زواياي گوناگون اين مسئله را تحليل کرد. از منظر سياسي، جامعه‌شناسي، روانشناسي، تجربي و رفتارشناسي شخصي و خانوادگي بايد به اين موضوع نگريست.
من شخصا مدتهاست که بر روي مباحث اينچنيني تمرکز مي‌کنم و سعي مي‌کنم با فهم خودم، منطقي‌ترين نتيجه را براي سبک و استراتژ‌ي‌ام براي زندگي انتخاب کنم اما نکته‌اي که روز به روز برايم پررنگ‌تر مي‌شود، اين است که با يک سيستم حکومتي‌ ايدئولوژيک، نمي‌توان به نتيجه‌ي دلخواه که همان زندگي در کنار يکديگر در صلح و دوستي و احترام به عقيده‌ي مخالف (که البته استناد قرآني هم دارد: سوره 109 آيه 6) است رسيد. اين يعني دنياي مدرن، ظرفي‌ست که ظرفيت سکولاريسم در آن، ظرفيت بزرگتري‌ست از حاکميت اسلامي آن هم با ديدگاههاي متغير و متنوع. در غير اينصورت، چه هدف سردمدارن حاکميت ديني اين باشد، چه نباشد، اسلام آيندگان، به سمت سرابي ميل مي‌کند که نويسنده وبلاگ ناآرام به آن اشاره کرده و اي بسا از اين هم بدتر خواهد شد.

رابرت سالومون در کتاب کم حجمي با عنوان فضيلت عشق (اروتيک)، با تصديق اينکه عشق اروتيک في حد ذاته يک فضيلت است سعي به «وسعت بخشيدن» ديدگاه ما نسبت به اخلاق دارد. او ابتدا با مقدمه‌اي از آرتور شوپنهار مقاله‌ي خود را چنين آغاز مي‌کند: عشق هيچ ابايي ندارد که با تمام خزعبلاتش از راه برسد... عشق مي‌داند که چگونه نامه‌هاي عاشقانه و طره‌ي زلفش را حتي در اسناد ديواني و مکتوبات فلسفي پنهاني راه دهد. عشق هر روز زمينه‌ساز و موجد شنيعترين و حيرت‌انگيزترين منازعات و مشاجره‌هاست، ارزشمندترين روابط انساني را نابود مي‌کند و استوارترين پيوندها را از هم مي‌گسلد... او ادامه مي‌دهد: اين همه هياهو و قيل و قال براي چيست؟ اين همان ماجراي هميشگي مجنون است که ليلاي خود را يافته. چرا امري چنين حقير، نقشي چنين عظيم ايفا مي‌کند؟ سالومون در ادامه عشق را به دو بخش Eros و Agape تقسيم مي‌کند که اولي را معمولا به عشق جنسي و ديگري را به عشق غيرخودخواهانه ترجمه مي‌کنند. وي به بسط و تشريح هر کدام مي‌پردازد و معتقد است بايد عشق رومانتيک و اروتيک را به دقت از ساير احساسات و عواطف خاص تفکيک و خط کشي کرد. او مي‌گويد: به گمان من شوپنهاور تا حدي حق داشت که مي‌گفت تمام عشقها تا حدي جنسي است (ادعايي که بعدها فرويد پي گرفت) اما روشن است که فرد نمي‌توند چنين ادعايي را به کرسي بنشاند مگر آنکه گشاده دستانه مفهوم سک.س و ميل جنسي را بسط دهد. سالومون در ادامه، در ابتدا نظر کساني که با فضيلت بودن «اروس» مخالفند بيان مي‌کند و تک تک آنها را رد کرده و به زعم خودش ابطال مي‌کند. در يکي از نظريه‌ها گفته شده: اروس نوعي عاطفه است، و عواطف اموري نامعقول، بيرون از کنترل، گذرا و مقطعي محسوب مي‌شوند نه اموري که ذاتي شخصيت‌اند، عواطف محصول «غرايز» و از جمله اموري به شمار مي‌روند که مطلقا در برابر قرائن و ملاحظات عيني تن به تسليم نمي‌سپارند. حتي ارسطو، يکي از معدود هواداران احساسات در تاريخ فلسفه، تاکيد مي‌ورزيد که فقط وضع و حال شخصيت است که مي‌تواند فضيلت به شمار آيد نه احساسات. سالومون در ادامه تفاوت ميان اروس و عشق‌هاي ديگر را تشريح مي‌کند و به اين نکته مي‌پردازد که چه چيز يا چه چيزهايي مي‌تواند در اروس فضيلت آميز باشد. وي در بخش دوم نگاهي به «ميهماني» افلاطون مي‌اندازد که متني کلاسيک درباره فضيلت (يا فضيلت‌هاي) عشق اروتيک است.